Serbest Meslek Erbabı Kimdir?
Serbest meslek erbabı, herhangi bir işverene bağlı olmadan, kendi bilgi ve uzmanlığına dayanarak faaliyet gösteren kişidir. Gelir Vergisi Kanunu’nun 65 ve 66. maddelerine göre serbest meslek faaliyeti; sermayeden çok kişisel çalışmaya, bilimsel veya mesleki bilgiye ya da ihtisasa dayanan ve ticari nitelik taşımayan işlerin, işverene bağlı olmaksızın şahsi sorumluluk altında kendi nam ve hesabına yapılmasıdır.
Doktordan avukata, mütercim-tercümandan veteriner hekime, mali müşavirden lisanslı harita kadastro bürosuna (LİHKAB) kadar pek çok meslek kolu bu kapsama girer. Bu rehberde önce genel kuralları, ardından her meslek kolunu ayrı ayrı ele alıyoruz.
Serbest Meslek Erbabı Neden Makbuz Keser?
Serbest meslek erbabı, verdiği hizmetin karşılığında fatura değil, serbest meslek makbuzu düzenler. Bunun nedeni, elde edilen gelirin türünün ticari kazanç değil serbest meslek kazancı olmasıdır. Vergi Usul Kanunu’nun 236. maddesi gereği, serbest meslek erbabı tahsilat yaptığı anda makbuz düzenlemek zorundadır.
- Tahsilat esası geçerlidir: Kural olarak para tahsil edildiğinde makbuz kesilir; fatura ise tahakkuk esasına tabidir.
- KDV hesaplanır: Makbuz üzerinde genel oran üzerinden KDV gösterilir.
- Stopaj uygulanır: Hizmet, vergi kesintisi yapmakla yükümlü bir mükellefe (şirket, işletme vb.) veriliyorsa %20 gelir vergisi stopajı makbuz üzerinde gösterilir. Müşteri bu tutarı keserek vergi dairesine öder; serbest meslek erbabı yıllık beyannamesinde mahsup eder.
- e-SMM zorunludur: 1 Haziran 2020’den itibaren tüm serbest meslek erbapları için elektronik serbest meslek makbuzu (e-SMM) zorunlu hale gelmiştir.
Muhasebe İşleri ve Mali Müşavir İlişkisi
Serbest meslek erbabının temel mali yükümlülükleri; işe başlama bildirimi, serbest meslek kazanç defteri tutulması, e-SMM düzenlenmesi, aylık KDV beyannamesi, üç aylık geçici vergi, çalışanı varsa muhtasar ve prim hizmet beyannamesi ile Mart ayında verilen yıllık gelir vergisi beyannamesidir. Ayrıca SGK’ya 4/b (Bağ-Kur) kapsamında prim ödenir.
Bu süreçler uygulamada bir serbest muhasebeci mali müşavir (SMMM) aracılığıyla yürütülür. Mali müşavir ile aracılık ve sorumluluk sözleşmesi imzalanır; bu sözleşme sayesinde mali müşavir, mükellef adına Defter Beyan Sistemi’ne erişim yetkisi alır, defter kayıtlarını tutar ve tüm beyannameleri hazırlayıp gönderir. Ücret, TÜRMOB’un her yıl yayımladığı asgari ücret tarifesine göre belirlenir.
Defter Beyan Sistemi Nedir?
Defter Beyan Sistemi (DBS), Gelir İdaresi Başkanlığı’nın sunduğu, defterlerin elektronik ortamda tutulmasını ve beyannamelerin aynı ortamdan gönderilmesini sağlayan ücretsiz bir sistemdir. 1 Ocak 2018’den itibaren serbest meslek erbabı için zorunludur.
- Serbest meslek kazanç defteri elektronik ortamda tutulur; kağıt defter tasdiki ve saklama yükü ortadan kalkar.
- e-SMM verileri sisteme otomatik aktarılabilir; gelir ve gider kayıtları buradan işlenir.
- KDV, geçici vergi, muhtasar ve yıllık gelir vergisi beyannameleri sistem üzerinden gönderilir.
- Sisteme defterbeyan.gov.tr adresinden mükellefin kendisi veya sözleşmeli mali müşaviri giriş yapar.
Meslek Kollarına Göre Serbest Meslek Erbapları
Serbest meslek kapsamındaki her meslek kolunun kendine özgü kuralları, istisnaları ve dikkat etmesi gereken noktalar vardır. En yaygın meslek gruplarını tek tek inceleyelim.
Doktor ve Diş Hekimi
Kendi muayenehanesinde hasta kabul eden hekimler ve diş hekimleri serbest meslek erbabıdır. Muayene, tedavi ve kontrol hizmetleri karşılığında e-SMM düzenlerler. Hastadan doğrudan tahsilat yapıldığında stopaj uygulanmaz; ancak özel hastane veya şirketlere verilen hizmetlerde %20 stopaj kesilir. Muayenehanede kredi kartı ile tahsilat yaygın olduğundan, POS cihazının vergi dairesine bildirilmesi gerekir. Hekim, muayenehanesinde diş bakım ürünü, protez malzemesi gibi ürünler satmaya başlarsa ticari kazanç doğar ve NACE kodu eklenmesi gerekir.
Avukat
Kendi bürosunda vekillik hizmeti veren avukatlar serbest meslek erbabıdır. Dava vekalet ücretleri, danışmanlık ve arabuluculuk gelirleri serbest meslek kazancıdır. Karşı vekalet ücretlerinin vergilendirilmesi ve icra dosyalarından yapılan tahsilatlar avukat muhasebesinin en dikkat gerektiren alanlarıdır. Baro pulu, baro aidatı ve mesleki sorumluluk sigortası gider olarak indirilebilir.
Serbest Muhasebeci Mali Müşavir (SMMM) ve YMM
Mali müşavirler hem kendileri serbest meslek erbabıdır hem de diğer serbest meslek erbaplarının muhasebe süreçlerini yönetirler. Defter tutma, beyanname düzenleme, denetim ve tasdik (YMM) hizmetleri karşılığında e-SMM keserler. Müşterilerinin neredeyse tamamı stopaj yükümlüsü olduğundan gelirlerinin büyük bölümü %20 stopaja tabidir.
Mühendis ve Mimar
Kendi ofisinde proje, statik hesap, danışmanlık, kontrolörlük ve bilirkişilik hizmeti veren mühendis ve mimarlar serbest meslek erbabıdır. Proje bedelleri genellikle şirketlerden tahsil edildiği için stopajlı çalışırlar. İnşaat malzemesi satışı veya taahhüt işine (anahtar teslim iş yapmaya) başlanması halinde faaliyet ticari kazanca dönüşür; bu durumda NACE kodu eklenmesi ve fatura düzenlenmesi zorunludur.
Mütercim-Tercüman
Kendi nam ve hesabına çeviri hizmeti veren mütercim ve tercümanlar serbest meslek erbabıdır. Noter yeminli tercümanlık, simultane ve ardıl çeviri, yazılı çeviri ve yerelleştirme hizmetleri bu kapsamdadır. Tercümanlar için iki önemli özellik vardır:
- Telif istisnası (GVK md. 18): Kitap, makale gibi eser niteliğindeki çevirilerden elde edilen gelirler telif kazancı istisnasından yararlanabilir. Bu kapsamdaki ödemelerde stopaj oranı %17’dir ve belirli tutarı aşmayan telif kazançları için yıllık beyanname verilmeyebilir.
- Tercüme bürosu ayrımı: Tercüman tek başına kendi emeğiyle çalışıyorsa serbest meslek erbabıdır ve makbuz keser. Ancak yanında başka tercümanlar çalıştırarak ticari bir organizasyon (tercüme bürosu) kurarsa faaliyet ticari kazanca dönüşür; bu durumda fatura kesilir ve NACE kodu buna göre belirlenir.
Veteriner Hekim
Kendi kliniğinde hayvan muayene ve tedavi hizmeti veren veteriner hekimler serbest meslek erbabıdır; muayene, aşılama, ameliyat ve kısırlaştırma gibi hizmetler için e-SMM düzenlerler. Veteriner hekimler, ürün satışı konusunun en sık yaşandığı meslek koludur:
- Klinikte mama, tasma, vitamin, aksesuar gibi ürünlerin satışı ticari kazançtır; bu satışlar için makbuz değil fatura veya ödeme kaydedici cihaz fişi düzenlenmelidir.
- Bunun için vergi dairesine bildirim yapılarak perakende pet ürünleri ticaretine ilişkin NACE kodu eklenmeli ve ticari kazanç mükellefiyeti açılmalıdır.
- Tedavinin doğal parçası olarak uygulanan ilaç ve aşılar ise hizmetin içinde değerlendirilip makbuza dahil edilebilir; ayrıca raftan ilaç satışı yapılıyorsa bu da ticari faaliyettir.
LİHKAB — Lisanslı Harita Kadastro Bürosu
Lisanslı harita kadastro mühendislik büroları (LİHKAB), 5368 sayılı Kanun kapsamında kadastro teknik hizmetlerini (aplikasyon, cins değişikliği, birleştirme, yer gösterme vb.) yürütmek üzere lisans almış harita kadastro mühendislerinin işlettiği bürolardır. Gelir İdaresi’nin görüşüne göre LİHKAB faaliyeti serbest meslek faaliyetidir; lisans sahibi mühendis serbest meslek erbabı olarak vergilendirilir ve hizmet bedelleri için e-SMM düzenler. İşlem ücretleri her yıl resmi tarife ile belirlendiğinden gelir kayıtlarının tarifeyle uyumlu olması, tahsilatların banka üzerinden izlenmesi ve Defter Beyan Sistemi kayıtlarının düzenli tutulması büyük önem taşır.
Danışmanlar
Yönetim, insan kaynakları, bilişim, KVKK, iş güvenliği uzmanlığı gibi alanlarda bağımsız çalışan danışmanlar serbest meslek erbabıdır. Gelirleri çoğunlukla şirketlerden geldiği için %20 stopajlı çalışırlar. Danışmanlık sözleşmelerinin süreklilik kazanıp tek bir işverene bağımlı hale gelmesi durumunda ücret-serbest meslek ayrımı gündeme gelebileceğinden sözleşme yapısına dikkat edilmelidir.
Psikolog ve Diyetisyen
Kendi ofisinde danışan kabul eden psikolog, psikolojik danışman ve diyetisyenler serbest meslek erbabıdır; seans ücretleri için e-SMM keserler. Diyetisyenin danışanlarına takviye gıda veya sporcu ürünleri satmaya başlaması ticari kazanç doğurur ve NACE kodu eklenmesini gerektirir. Online (uzaktan) seanslar da aynı şekilde serbest meslek kazancıdır ve makbuza bağlanmalıdır.
Sanatçı, Yazar ve Ressam
Kendi eserlerini üreten yazar, şair, bestekar, ressam ve heykeltıraşlar serbest meslek erbabıdır. Bu grubun en büyük avantajı GVK 18. madde telif kazancı istisnasıdır: eser niteliğindeki çalışmalardan elde edilen ve yıllık istisna sınırını aşmayan gelirler için beyanname verilmez, vergileme %17 stopajla tamamlanır. Sınırın aşılması halinde tüm gelir beyan edilir. Eser satışı süreklilik arz eden bir ticari organizasyona dönüşürse (galeri işletmek gibi) ticari kazanç hükümleri devreye girer.
Serbest Meslek Erbabı Ürün Satışı Yaparsa Ne Olur?
Serbest meslek faaliyeti hizmet esasına dayanır. Hizmetin yanına ürün (mal) satışı eklendiğinde ortaya ticari kazanç çıkar ve aşağıdaki adımlar zorunlu hale gelir:
- Mükellefiyet güncellenir: Vergi dairesine bildirim yapılarak serbest meslek mükellefiyetinin yanına ticari kazanç mükellefiyeti eklenir. İki kazanç türü aynı kişide bir arada olabilir.
- NACE kodu eklenmelidir: Mevcut serbest meslek NACE kodunun yanına, satılan ürüne uygun perakende veya toptan ticaret NACE kodu eklenir. Bildirim İnteraktif Vergi Dairesi üzerinden de yapılabilir. NACE kodu eklenmeden ürün satışı yapılması kayıt dışı faaliyet sayılır ve cezai yaptırıma yol açabilir.
- Belge düzeni değişir: Ürün satışında serbest meslek makbuzu değil, fatura (e-Arşiv/e-Fatura) veya perakende satışlarda ödeme kaydedici cihaz fişi düzenlenir.
- Defter yapısı değişir: Serbest meslek kazancı için serbest meslek kazanç defteri tutulmaya devam ederken, ticari faaliyet için ayrıca işletme hesabı esasına göre defter tutulur; hadler aşılırsa bilanço esasına ve e-Deftere geçilir.
- Beyanname birleşir: Yıl sonunda serbest meslek kazancı ve ticari kazanç, tek yıllık gelir vergisi beyannamesinde ayrı ayrı gösterilerek beyan edilir.
Özetle: Ürün satışına başlamadan önce mali müşavire danışılmalı, vergi dairesine ticari faaliyet bildirimi yapılmalı ve uygun NACE kodu eklettirilmelidir. Önce satıp sonra bildirmek, vergi incelemesinde ciddi cezalarla sonuçlanabilir.
Sonuç
Serbest meslek erbabı; doktor, avukat, mali müşavir, mühendis, mütercim-tercüman, veteriner hekim, LİHKAB lisans sahibi, danışman, psikolog ve sanatçı gibi kişisel bilgi ve emeğe dayalı hizmet üreten meslek sahiplerini kapsar. Hizmet karşılığında e-Serbest Meslek Makbuzu düzenlenir, kayıtlar Defter Beyan Sistemi üzerinden tutulur ve süreçler genellikle bir mali müşavir aracılığıyla yürütülür. Hizmetin yanına ürün satışı eklendiğinde ise NACE kodu eklenmesi, fatura düzenlenmesi ve ayrı defter tutulması zorunludur. Doğru planlama ve iyi bir mali müşavir desteğiyle bu süreçlerin tamamı sorunsuz yönetilebilir.
Kontör mü lazım? 250’den 25.000 adede kadar e-fatura kontör paketleri ve fiyatlarını inceleyin — iyzico ile güvenli online ödeme, hafta içi 09:00-18:00 telefon ve WhatsApp desteği.