Serbest meslek erbabı kimdir?

Serbest meslek erbabı, bir işverene bağlı olmadan kendi bilgi ve uzmanlığına dayanarak çalışan kişidir. Gelir Vergisi Kanunu'nun 65 ve 66. maddelerine göre serbest meslek faaliyeti; sermayeden çok kişisel çalışmaya, bilimsel veya mesleki bilgiye ya da ihtisasa dayanan ve ticari nitelik taşımayan işlerin, işverene bağlı olmaksızın şahsi sorumluluk altında kendi nam ve hesabına yapılmasıdır.

Doktordan avukata, mütercim-tercümandan veteriner hekime, mali müşavirden lisanslı harita kadastro bürosuna kadar pek çok meslek bu kapsama girer. Önce ortak kuralları, sonra meslek kollarını tek tek ele alıyoruz.

Neden fatura değil makbuz?

Serbest meslek erbabı verdiği hizmetin karşılığında fatura değil serbest meslek makbuzu düzenler. Sebebi basit: elde edilen gelir ticari kazanç değil, serbest meslek kazancıdır. Vergi Usul Kanunu'nun 236. maddesi gereği makbuz, tahsilat yapıldığı anda düzenlenir.

• Tahsilat esası geçerlidir. Para tahsil edildiğinde makbuz kesilir; fatura ise tahakkuk esasına tabidir.
• KDV hesaplanır. Makbuz üzerinde KDV ayrıca gösterilir.
• Stopaj uygulanabilir. Hizmet, vergi kesintisi yapmakla yükümlü bir mükellefe veriliyorsa gelir vergisi stopajı makbuzda gösterilir; müşteri keser, siz yıllık beyannamede mahsup edersiniz.
• Makbuz elektroniktir. Serbest meslek erbapları için e-SMM zorunludur.

Mali müşavirle ilişki

Temel yükümlülükler şunlardır: işe başlama bildirimi, serbest meslek kazanç defteri, e-SMM düzenlenmesi, KDV beyannamesi, geçici vergi, çalışanınız varsa muhtasar ve prim hizmet beyannamesi, yıllık gelir vergisi beyannamesi. Ayrıca SGK'ya 4/b (Bağ-Kur) kapsamında prim ödenir.

Uygulamada bu süreçler bir serbest muhasebeci mali müşavir aracılığıyla yürütülür. Aracılık ve sorumluluk sözleşmesi imzalanır; bu sözleşmeyle müşavir Defter Beyan Sistemi'ne erişim yetkisi alır, kayıtları tutar ve beyannameleri gönderir. Ücret TÜRMOB'un yayımladığı asgari ücret tarifesine göre belirlenir.

Defter Beyan Sistemi

Defter Beyan Sistemi (DBS), Gelir İdaresi Başkanlığı'nın sunduğu ücretsiz sistemdir; defterler elektronik ortamda tutulur, beyannameler aynı ortamdan gönderilir. Serbest meslek erbabı için zorunludur.

• Serbest meslek kazanç defteri elektronik tutulur; kâğıt defter tasdiki ve saklama yükü kalkar.
• Gelir ve gider kayıtları buradan işlenir.
• KDV, geçici vergi, muhtasar ve yıllık gelir vergisi beyannameleri sistemden gönderilir.
• Sisteme defterbeyan.gov.tr adresinden mükellefin kendisi ya da sözleşmeli müşaviri girer.

Meslek kollarına göre

Her meslek kolunun kendine özgü kuralları ve dikkat edilecek noktaları var.

Doktor ve diş hekimi

Kendi muayenehanesinde hasta kabul eden hekimler serbest meslek erbabıdır; muayene, tedavi ve kontrol için e-SMM düzenler. Hastadan doğrudan tahsilatta stopaj uygulanmaz, özel hastane veya şirkete verilen hizmette uygulanır. Kredi kartı tahsilatı yaygın olduğundan POS cihazının vergi dairesine bildirilmesi gerekir. Muayenehanede diş bakım ürünü, protez malzemesi gibi ürün satışına başlanırsa ticari kazanç doğar.

Avukat

Kendi bürosunda vekillik hizmeti veren avukatlar serbest meslek erbabıdır. Dava vekâlet ücretleri, danışmanlık ve arabuluculuk gelirleri serbest meslek kazancıdır. Karşı vekâlet ücretlerinin vergilendirilmesi ve icra dosyalarından yapılan tahsilatlar en dikkat gerektiren alanlardır. Baro pulu, baro aidatı ve mesleki sorumluluk sigortası gider yazılabilir.

Mali müşavir (SMMM) ve YMM

Mali müşavirler hem kendileri serbest meslek erbabıdır hem de diğerlerinin muhasebe süreçlerini yönetir. Defter tutma, beyanname, denetim ve tasdik hizmetleri için e-SMM keserler. Müşterilerinin neredeyse tamamı stopaj yükümlüsü olduğundan gelirlerinin büyük bölümü stopaja tabidir.

Mühendis ve mimar

Kendi ofisinde proje, statik hesap, danışmanlık, kontrolörlük ve bilirkişilik hizmeti verenler serbest meslek erbabıdır. Proje bedelleri genellikle şirketlerden tahsil edildiği için stopajlı çalışırlar. İnşaat malzemesi satışına ya da anahtar teslim taahhüt işine girilirse faaliyet ticari kazanca döner; NACE kodu eklenmesi ve fatura düzenlenmesi gerekir.

Mütercim-tercüman

Kendi nam ve hesabına çeviri yapanlar serbest meslek erbabıdır: noter yeminli tercümanlık, simultane ve ardıl çeviri, yazılı çeviri ve yerelleştirme. İki özel durum var:

• Telif istisnası (GVK md. 18). Kitap, makale gibi eser niteliğindeki çevirilerden elde edilen gelirler telif kazancı istisnasından yararlanabilir.
• Tercüme bürosu ayrımı. Tek başına kendi emeğiyle çalışan tercüman makbuz keser. Yanında başka tercümanlar çalıştırıp ticari bir organizasyon kurarsa faaliyet ticari kazanca döner ve fatura kesilir.

Veteriner hekim

Kendi kliniğinde muayene, aşılama, ameliyat ve kısırlaştırma hizmeti verenler serbest meslek erbabıdır. Ürün satışı en sık bu meslek kolunda karışır:

• Mama, tasma, vitamin, aksesuar satışı ticari kazançtır; makbuz değil fatura ya da ödeme kaydedici cihaz fişi gerekir.
• Bunun için perakende pet ürünleri ticaretine ilişkin NACE kodu eklenmeli ve ticari kazanç mükellefiyeti açılmalıdır.
• Tedavinin doğal parçası olan ilaç ve aşılar hizmete dahil sayılıp makbuza eklenebilir; raftan ilaç satışı ise ticari faaliyettir.

LİHKAB — lisanslı harita kadastro bürosu

LİHKAB'lar, 5368 sayılı Kanun kapsamında kadastro teknik hizmetlerini (aplikasyon, cins değişikliği, birleştirme, yer gösterme) yürütmek üzere lisans almış harita kadastro mühendislerinin bürolarıdır. Gelir İdaresi'nin görüşüne göre bu faaliyet serbest meslek faaliyetidir; lisans sahibi e-SMM düzenler. İşlem ücretleri resmî tarifeyle belirlendiğinden kayıtların tarifeyle uyumlu olması ve tahsilatların banka üzerinden izlenmesi önemlidir.

Danışmanlar

Yönetim, insan kaynakları, bilişim, KVKK, iş güvenliği gibi alanlarda bağımsız çalışan danışmanlar serbest meslek erbabıdır. Gelirleri çoğunlukla şirketlerden geldiği için stopajlı çalışırlar. Sözleşmelerin süreklilik kazanıp tek bir işverene bağımlı hale gelmesi ücret–serbest meslek ayrımını gündeme getirebilir; sözleşme yapısına dikkat edin.

Psikolog ve diyetisyen

Kendi ofisinde danışan kabul edenler serbest meslek erbabıdır; seans ücretleri için e-SMM keserler. Diyetisyenin takviye gıda ya da sporcu ürünü satmaya başlaması ticari kazanç doğurur. Uzaktan yapılan seanslar da serbest meslek kazancıdır ve makbuza bağlanır.

Sanatçı, yazar ve ressam

Kendi eserlerini üreten yazar, şair, bestekâr, ressam ve heykeltıraşlar serbest meslek erbabıdır. Bu grubun en önemli avantajı GVK 18. madde telif kazancı istisnasıdır. Eser satışı süreklilik arz eden bir ticari organizasyona dönüşürse (galeri işletmek gibi) ticari kazanç hükümleri devreye girer.

Ürün satarsanız ne değişir?

Serbest meslek faaliyeti hizmete dayanır. Yanına ürün satışı eklendiğinde ticari kazanç doğar ve şunlar zorunlu olur:

• Mükellefiyet güncellenir. Serbest meslek mükellefiyetinin yanına ticari kazanç mükellefiyeti eklenir; iki kazanç türü aynı kişide bir arada olabilir.
• NACE kodu eklenir. Satılan ürüne uygun perakende ya da toptan ticaret kodu alınır. Kod eklenmeden satış yapmak kayıt dışı sayılır.
• Belge değişir. Ürün satışında makbuz değil fatura ya da ödeme kaydedici cihaz fişi düzenlenir.
• Defter yapısı değişir. Serbest meslek kazanç defteri sürerken ticari faaliyet için ayrıca defter tutulur.
• Beyanname birleşir. Yıl sonunda iki kazanç tek yıllık beyannamede ayrı ayrı gösterilir.

Özetle: ürün satışına başlamadan önce mali müşavirinize danışın, vergi dairesine bildirin ve NACE kodunu ekletin. Önce satıp sonra bildirmek incelemede ciddi cezaya yol açabilir.

SSS

MultiPortal'da nasıl?

Makbuzlarınızı portaldan düzenlersiniz: brüt ücreti yazarsınız, stopaj ve KDV oranlarını siz seçersiniz — portal sizin adınıza varsayılan koymaz. Müşterinizden isteyeceğiniz net tutar, makbuzu kesmeden önce ekranda görünür. Dövizli makbuzda TCMB kuru tek tıkla gelir.

Kestiğiniz makbuzun UBL'i, PDF'i ve görüntüsü arşivde durur; Defter Beyan Sistemi'ne ya da müşavirinizin programına aktarmak için Excel biçimlerini listeden indirirsiniz.