Temel fatura mı ticari fatura mı?

Temel fatura ile ticari fatura arasındaki tek fark, alıcının faturaya sistem içinden yanıt verip veremeyeceğidir. Ticari faturada alıcı kabul veya ret yanıtı üretebilir; temel faturada bu yol kapalıdır. Tutar, KDV, geçerlilik ve muhasebeleştirme açısından iki belge arasında hiçbir fark yoktur.

Bu yazıda farkı, seçimi neyin belirlediğini ve en çok karıştırılan konuyu — senaryo ile fatura tipinin ayrı iki alan olduğunu — anlatıyoruz.

Önce karışıklığı giderelim: senaryo ≠ fatura tipi

Fatura oluşturma ekranında yan yana duran bu iki alan sürekli birbirine karıştırılır. Aslında farklı iki soruya cevap verirler:

• Senaryo belgenin hangi akışta ilerleyeceğini söyler. Temel, Ticari, Kamu, İhracat, Yolcu Beraberi gibi.
• Fatura tipi işlemin ne olduğunu söyler. Satış, İade, Tevkifat, İstisna, Özel Matrah, İhraç Kayıtlı gibi.

İkisi birlikte seçilir ve birbirinin yerine geçmez. Ticari senaryoda tevkifatlı bir satış faturası kesebilirsiniz; burada senaryo "Ticari", tipi "Tevkifat"tır. "Temel fatura mı tevkifat mı?" diye bir seçim yoktur, çünkü ikisi aynı soruya ait değildir.

Temel ve ticari arasındaki tek fark

Ticari senaryonun amacı alıcıya söz hakkı tanımaktır. Fatura alıcıya ulaştığında alıcı sistem üzerinden kabul ya da ret uygulama yanıtı üretebilir. Bu yanıt satıcıya döner ve faturanın durumu buna göre güncellenir.

Temel faturada böyle bir yanıt mekanizması yoktur. Alıcı faturayı istemiyorsa sistem içinden reddedemez; iptal veya itiraz yollarını kullanması gerekir. Bu yolların hangisinin ne zaman açık olduğunu ve sürelerini ayrı bir yazıda ayrıntılandırdık: e-Fatura iptal ve itiraz.

Dışarıdan bakıldığında belge aynıdır: aynı alanlar, aynı KDV hesabı, aynı yasal geçerlilik. Değişen yalnız alıcının elindeki seçeneklerdir.

Seçimi aslında ne belirliyor?

Uygulamada senaryoyu tamamen serbestçe seçmezsiniz. Sıra şöyle işler:

1. Alıcı GİB'de kayıtlı e-Fatura mükellefi mi? Değilse belge e-Fatura değil e-Arşiv olur ve senaryo sorusu ortadan kalkar. İkisi arasındaki ayrımı e-Fatura mı e-Arşiv mi rehberinde anlattık.
2. Alıcı kamu kurumu mu? Öyleyse Kamu senaryosu uygulanır. MultiPortal bunu kendiliğinden yapar; toplu belge oluştururken senaryo sütununu boş bıraksanız bile aynı kural işler.
3. Geriye kalan durumda temel ile ticari arasında seçim yaparsınız.

Alıcının GİB'de kayıtlı olup olmadığını sorgulamanın yolunu e-Fatura mükellef sorgulama yazısında anlattık.

Hangisini seçmeli?

Mevzuat ikisi arasında bir zorunluluk getirmediği durumlarda seçim ticari bir tercihtir:

• Ticari fatura, alıcının itirazını sistem içinde görmek istediğinizde işinizi kolaylaştırır. Ret yanıtı portala düşer, kayıt altındadır, tarihi bellidir.
• Temel fatura, alıcıyla itiraz trafiğinin beklenmediği rutin satışlarda yeterlidir. Belge gider, süreç biter.

Çok sayıda iade ve düzeltme yaşanan iş kollarında ticari senaryo süreci şeffaflaştırır; perakendeye yakın, standart satış yapan işletmelerde temel fatura pratiktir. Alıcınızın bir tercihi varsa onu sormak en sağlıklısıdır.

Diğer senaryolar neler?

Temel ve ticari en çok kullanılanlardır ama tek seçenek değildir. Belge oluştururken senaryo listesinden seçebilecekleriniz şunlardır:

Bu liste belgeyi oluştururken seçebilecekleriniz. Portal, gelen belgelerde bunların dışındaki senaryoları da tanır ve adıyla gösterir (İDİS, Özel Fatura, İlaç/Tıbbi Cihaz gibi) — ama o senaryolarda belge kesmek için ayrı bir düzenlemeye tabi olmanız gerekir.

Fatura tipleri

Senaryoyu seçtikten sonra işlemin ne olduğunu fatura tipi belirler. En sık kullanılanlar: Satış, İade, Tevkifat, Tevkifat İade, İstisna, Özel Matrah ve İhraç Kayıtlı. Bunların yanında SGK, Komisyoncu, Konaklama Vergisi, Şarj ve Yatırım Teşvik Belgesi (YTB) tipleri gibi sektöre özgü seçenekler de vardır.

Tevkifatlı bir fatura keseceksiniz diye senaryoyu değiştirmeniz gerekmez; tevkifat bir tiptir ve hangi kodu seçeceğinizi tevkifat kodları yazısında anlattık.

SSS

MultiPortal'da nasıl?

Fatura oluşturma ekranında senaryo ve fatura tipi yan yana iki ayrı alandır. Alıcıyı seçtiğinizde portal GİB kaydına bakar: mükellef değilse belgeyi e-Arşiv'e çevirir, kamu kurumuysa Kamu senaryosunu uygular. Kalan durumda temel ile ticari arasındaki tercih sizindir.

Gelen tarafta da ayrım korunur: ticari faturalara verdiğiniz kabul ve ret yanıtları listede görünür, temel faturalarda bu düğmeler çıkmaz — olmayan bir seçeneği aramazsınız.